Dương Quốc Việt
Điều gì xảy ra khi niềm tin không theo kịp thời đại?
Con người sống không thể thiếu niềm tin. Niềm tin tự nó, không thiện cũng không ác. Đó là một loại năng lực tinh thần – thứ không những trao cho con người khả năng lý giải hay hóa giải hiện thực nào đó, mà còn giúp con người chịu đựng, hy vọng, dấn thân và hy sinh. Không có niềm tin, con người khó có thể tồn tại như một chủ thể có sức sống. Dẫu vậy, từ lịch sử nhân loại cho thấy một nghịch lý cay đắng: tai họa lớn nhất không hẳn đến từ sự thiếu vắng niềm tin, mà là từ những niềm tin đã mất khả năng vận hành – như trở thành định kiến, nhưng vẫn còn được sùng bái. Bởi khi niềm tin không còn gắn với lý trí, không được kiểm chứng qua thực tiễn, và đặc biệt đã trở nên lỗi thời – nhưng vẫn được lan truyền, bảo vệ và tôn thờ như một thứ mốt tinh thần – khi đó nó thường sản sinh bạo lực, tha hóa và bi kịch.
Khi niềm tin trở thành giáo điều
Khoảng năm 150 sau Công nguyên, Claudius Ptolemy đã hoàn chỉnh thuyết địa tâm bằng một mô hình toán học trong Almagest. Từ đó, nó trở thành một mô hình vũ trụ chuẩn mực suốt gần 1.400 năm, cho phép dự đoán khá chính xác nhật thực, nguyệt thực và chuyển động của Mặt Trăng cùng các hành tinh cổ điển: Sao Kim, Sao Mộc, Sao Thủy, Sao Hỏa, Sao Thổ. Những điều phù hợp với trực giác và kinh nghiệm sống cổ xưa: Trái Đất dường như đứng yên, còn các thiên thể thì “quay quanh”. Thuyết địa tâm là cách giải thích tự nhiên và hợp lý nhất trong bối cảnh chưa có công cụ quan sát hiện đại. Vì thế, nó trở thành nền tảng của khoa học Trung Cổ, được Giáo hội Kitô giáo tiếp nhận và dần nâng lên thành khung tri thức chính thống ở châu Âu, thế giới Hồi giáo và Byzantine.
Thế rồi, vào đầu thế kỷ XVII – một bước ngoặt xuất hiện – khi Galileo Galilei lần đầu tiên hướng kính thiên văn lên bầu trời. Những phát kiến của ông đã trực tiếp làm lung lay nền móng của thuyết địa tâm – các vệ tinh của sao Mộc cho thấy không phải mọi thiên thể đều quay quanh Trái Đất. Tuy nhiên, những quan sát ấy không được tiếp nhận như một dữ kiện khoa học, mà bị xem là mối đe dọa đối với một hệ chân lý đã đóng băng. Trong bối cảnh đó, Galileo Galilei bị kết án không phải vì ông sai, mà vì những phát hiện của ông đã vượt quá khả năng chấp nhận của một hệ niềm tin đã hóa giáo điều. Rằng Trái Đất là trung tâm vũ trụ – khi đó vẫn đang là một “chân lý thời thượng”, được bảo vệ không chỉ bằng lập luận, mà bằng quyền lực và bạo lực.
Thời Trung Cổ châu Âu vì thế đã trở thành một minh họa kinh điển cho sự biến dạng của niềm tin. Niềm tin tôn giáo – vốn nhằm dẫn con người tới cái thiện và sự cứu rỗi – đã bị đóng khung thành những chân lý bất khả nghi vấn. Tòa án Dị giáo (Inquisition) không ra đời vì thiếu niềm tin, mà vì quá nhiều niềm tin tuyệt đối: niềm tin rằng chân lý đã hoàn tất, và mọi nghi ngờ đều bị xem là tội lỗi. Lịch sử sau đó cho thấy: không phải khoa học đe dọa niềm tin, mà chính niềm tin bị đóng khung mới đe dọa sự thật.
Có người đã gọi đó là những hệ niềm tin không hoạt động – từng có giá trị trong quá khứ, nhưng đã mất khả năng giải quyết những vấn đề mới, song vẫn được duy trì bằng thói quen, quyền lực và nỗi sợ hãi.
Khi niềm tin bị tha hóa
Thế kỷ XX – nhân loại đã từng chứng kiến những sự thật kinh hoàng – sản sinh từ niềm tin bị tha hóa. Trước hết phải kể đến chủ nghĩa Quốc xã ở Đức. Đó không chỉ là một học thuyết chính trị, mà còn là một niềm tin được thần thánh hóa: mê tín vào một dân tộc thượng đẳng, vào lãnh tụ tuyệt đối, vào sứ mệnh lịch sử vượt lên trên đạo đức. Đã thế nó lại còn được kích động mạnh mẽ bằng tuyên truyền, biểu tượng và cảm xúc tập thể. Điều đã dẫn tới Holocaust – một trong những tội ác lớn nhất trong lịch sử nhân loại.
Tương tự, nhiều cuộc cách mạng mang danh giải phóng con người – đã biến niềm tin về một xã hội lý tưởng – thành một thứ giáo điều. Khiến bất cứ ai dám đặt câu hỏi – đều bị coi là phản động. Kết cục, biết bao xứ sở phải sống trong đói nghèo cơ cực và ngạt thở, hàng triệu người chết không phải vì thiếu niềm tin, mà vì niềm tin không được phép nghi ngờ.
Lịch sử phong kiến châu Âu cuối thế kỷ XVIII cũng vậy – niềm tin: “vua được Chúa trao quyền” không còn phù hợp với xã hội đã có khoa học, in ấn và giai cấp tư sản. Nhưng thay vì tự điều chỉnh, hệ niềm tin ấy lại cố chấp duy trì quyền thống trị. Để rồi cái gì đến ắt phải đến: Cách mạng Pháp 1789 – một vụ nổ dữ dội, khởi phát từ chính cái hệ niềm tin đã hết hạn sử dụng kia.
Khi niềm tin biến thành bản sắc
Nguy hiểm hơn, khi niềm tin thời thượng không dành chỗ cho lựa chọn cá nhân, mà trở thành bản sắc tập thể. Tin hay không tin không còn là câu hỏi của tư duy, mà quy thành câu hỏi: chủ thể thuộc về phe nào? Trong những hoàn cảnh như thế, lý trí bị coi là vô cảm, hoài nghi bị coi là phản bội, còn thận trọng bị coi là hèn nhát. Đám đông cần khẩu hiệu đơn giản hơn là câu hỏi khai mở. Đó cũng chính là mầm mống của hủy hoại xã hội. Bởi lịch sử cho thấy: mọi thảm họa lớn đều bắt đầu từ việc dập tắt quyền được nghi ngờ.
Một ví dụ điển hình về việc niềm tin trở thành bản sắc tập thể – ấy là chủ nghĩa phân biệt chủng tộc “khoa học” (thế kỷ XIX – đầu XX) – mặc dù đã bị khoa học bác bỏ, nhưng niềm tin vẫn dai dẳng tồn tại – thứ cuối cùng biến thành phát xít, apartheid và diệt chủng. Phải chăng – thế giới trở nên “điên rồ” không phải vì thiếu niềm tin, mà vì bám víu vào những niềm tin đã bị cáo chung?
Niềm tin thời thuật toán
Thời đại số không làm con người bớt tin, thậm chí còn làm họ tin nhanh hơn. Thuyết âm mưu, chủ nghĩa dân túy, sự sùng bái thủ lĩnh hay thần tượng… lan truyền với tốc độ chóng mặt. Niềm tin giờ đây có thể trở thành lỗi thời chỉ sau một cú nhấp chuột.
Điều đáng lo không phải là con người còn niềm tin hay không, mà là ở chỗ: người ta tin mà không cần hiểu, tin mà không cần kiểm chứng, và tin vì do sợ bị cô lập – nếu không chịu tin. Khi niềm tin được nuôi dưỡng bởi thuật toán thay vì trải nghiệm và suy tư, nó dễ dàng bị thao túng bởi các công cụ kỹ thuật.
Trong bối cảnh ấy, có lẽ điều nguy hiểm không hẳn là niềm tin sai, mà là sự vắng mặt của chủ thể chịu trách nhiệm với cái sai – và vì thế, tất nhiên, không thể tìm ra đối tượng buộc phải sửa sai.
Phải chăng hãy để quá khứ trôi qua và nỗi sợ tan chảy?
Lịch sử không bao giờ phủ nhận quá khứ, mà chỉ cảnh báo về việc để quá khứ cai trị hiện tại. Truyền thống khi bị thần thánh hóa sẽ đóng băng lịch sử. Nhật Bản thời Minh Trị đã dám “để quá khứ trôi qua”: từ bỏ bế quan, tái cấu trúc toàn bộ hệ niềm tin về nhà nước, giáo dục và quân sự, và đã trở thành một cường quốc hiện đại trong vài thập kỷ. Trong khi đó, nhà Thanh cố giữ niềm tin cũ, xem thế giới mới là “dị tộc man di”, mà dẫn đến suy vong.
Ở tầng sâu nhất, niềm tin không hoạt động vẫn có thể tồn tại – vì nó làm cho con người bớt đi: nỗi sợ mất căn tính, nỗi sợ hỗn loạn, nỗi sợ trách nhiệm. Chỉ khi nỗi sợ tan chảy, trí tuệ mới thực sự tự do. Phong trào dân quyền của Martin Luther King Jr. hay sự sụp đổ của Bức tường Berlin đều cho thấy: không phải súng đạn, mà là sự tan rã của niềm tin cũ trong lòng con người hiện tại – mới là động lực quyết định của lịch sử.
***
Lịch sử không lên án niềm tin – mà chỉ cảnh báo: niềm tin nào từ chối đối thoại với lý trí thì sớm muộn cũng sẽ đối diện với bi kịch. Một xã hội lành mạnh không phải là xã hội không có niềm tin, mà là một xã hội trong đó – không một niềm tin nào được miễn trừ chất vấn. Khi niềm tin trở thành lỗi thời, nó đánh mất sự khiêm tốn – phẩm chất cần thiết nhất để đến với ánh sáng. Và ở bất cứ đâu – khi con người tin nhiều hơn là nghĩ, hô hào nhiều hơn là suy ngẫm, thì lịch sử – dẫu vốn rất kiên nhẫn – cũng sẽ lại phải chuẩn bị cho một bài học mới, thường là đớn đau, để nhắc nhở họ: không có niềm tin nào nguy hiểm hơn niềm tin rằng – nó không thể sai.
“Thế giới tưởng chừng như thật điên rồ mà chúng ta đang chứng kiến là kết quả của một hệ niềm tin không hoạt động. Để nhìn thế giới khác đi, chúng ta phải sẵn lòng thay đổi hệ niềm tin của mình, để quá khứ trôi qua, mở rộng nhận thức về hiện tại và làm tan chảy nỗi sợ hãi trong tâm tưởng”– William James (1842 – 1910).
Và nếu còn sống cho đến hôm nay, rất có thể James sẽ nói: Thế giới không thiếu người thông minh – chỉ thiếu những người đủ dũng khí để thay đổi niềm tin của chính mình.
Đã đăng trong Tia Sáng: Khi con người tin rằng mình không thể sai
