Dương Quốc Việt
Trong Tam Quốc diễn nghĩa, Tào Tháo thường bị khắc họa là đa nghi, tàn nhẫn, nhưng đồng thời lại hiện lên như một nhà chính trị – quân sự kiệt xuất, đặc biệt ở nghệ thuật dùng người. Ông có một quan niệm rất “đế vương”: chỉ xét tài năng và hiệu quả, không câu nệ xuất thân, quá khứ hay đạo đức hình thức.
Trọng dụng Tuân Úc, người mang lý tưởng “phò Hán” và không hoàn toàn cùng chí hướng với mình. Tào Tháo biết rõ điều đó, nhưng vẫn tôn Tuân Úc như thầy, giao phó đại sự quốc gia, bởi ông cần một “bộ não chiến lược” hơn là một người cùng chí hướng.
Với Quách Gia, Tào Tháo thể hiện sự tin dùng gần như tuyệt đối. Quách Gia sống buông thả, không hợp chuẩn mực Nho gia, nhưng có tài nhìn xa trông rộng. Tào Tháo bỏ ngoài tai mọi điều tiếng, đặt niềm tin vào năng lực, và thực tế đã được chứng minh bằng hàng loạt phán đoán chiến lược xuất sắc.
Đặc biệt tiêu biểu là câu chuyện không giết Quan Vũ. Biết Quan Vũ trung nghĩa với Lưu Bị, Tào Tháo vẫn đãi ngộ cực hậu, không ép hàng, và khi Quan Vũ bỏ đi, còn cho qua ải. Ở đây, Tào Tháo thể hiện một tầm nhìn lớn: trọng khí tiết của người tài, kể cả khi không thể sử dụng. Giết một bậc trung nghĩa như Quan Vũ, theo ông, không chỉ mất một người tài mà còn làm tổn hại nhân tâm thiên hạ.
Với Trình Dục, người từng bất đồng và không phải thân tín, Tào Tháo vẫn bỏ qua hiềm khích cá nhân khi nhận ra tài mưu lược và sự quyết đoán. Trình Dục trở thành mưu sĩ chủ lực trong nhiều chiến dịch, cho thấy Tào Tháo không để ân oán che khuất lợi ích đại cục.
Bất chấp mọi dị nghị, Tào Tháo vẫn trọng dụng những người bị xem là thô ráp, võ biền như Điển Vi, Hứa Chử, hay các tướng trận mạc thuần túy như Tào Nhân, Tào Hồng. Trong loạn thế, theo ông, làm được việc quan trọng hơn giữ tiếng tốt.
Tào Tháo rất rõ Tư Mã Ý là kẻ “cú dòm sói trực”, thông minh, kín kẽ, có chí lớn và biết ẩn nhẫn chờ thời. Nhưng ông không giết, chỉ cảnh giác tuyệt đối. Vì thế, Tư Mã Ý được dùng mà không được trao quyền, chỉ làm tham mưu, cố vấn: trí tuệ được khai thác, tham vọng bị kiềm chế. Cách dùng người ấy bộc lộ trọn vẹn bản lĩnh Tào Tháo: trọng nhân tài nhưng không đánh mất quyền kiểm soát.
***
Tam Quốc đã qua hàng nghìn năm, nhưng câu chuyện dùng người thì vẫn còn nguyên giá trị. Khi người tài bị loại vì không “thuộc phe”, cái giá phải trả luôn là vận mệnh chung. Tào Tháo hiểu rất rõ điều đó. Biết dùng người khác mình, thậm chí trái mình; bởi giữ được nhân tâm còn khó hơn giữ quyền lực, và ông dám chọn điều khó ấy – phải chăng đó mới là bản lĩnh thực sự của kẻ cầm quyền?
