Dương Quốc Việt
Lịch sử văn minh nhân loại đã nhiều lần xác nhận một sự thật căn bản: toán học luôn đứng ở điểm khởi phát của những bước ngoặt lớn. Hy Lạp cổ đại, với Euclid và Archimedes, đã đặt nền móng cho hình học và cơ học – những trụ cột của tư duy khoa học phương Tây. Ấn Độ, thông qua hệ thập phân và con số “0”, trao cho nhân loại một công cụ tính toán mang tính cách mạng. Thế giới Ả Rập trung cổ, với đại số của al-Khwarizmi, trở thành chiếc cầu nối quyết định, đưa tinh hoa tri thức cổ đại sang châu Âu thời Phục hưng. Bước sang thời cận – hiện đại, các quốc gia có nền toán học phát triển như Anh, Đức, Pháp, Mỹ tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt; đồng thời, Nhật Bản và Hàn Quốc – nhờ chiến lược đầu tư dài hạn, bài bản cho giáo dục toán học – cũng vươn lên thành những cường quốc khoa học – công nghệ. Toàn bộ bức tranh ấy dường như đã xác nhận một nhận định mang tính phổ quát của Roger Penrose: “Sự tiến bộ của văn minh nhân loại luôn gắn liền với sự tiến bộ của toán học.”
Galileo từng nói: “Cuốn sách của tự nhiên được viết bằng ngôn ngữ toán học.” Đó không chỉ là một tuyên ngôn triết học, mà là lời cảnh tỉnh cho mọi dân tộc: muốn bước vào cuộc trò chuyện với vũ trụ, con người không thể không học thứ ngôn ngữ này. Toán học giúp con người đọc ra trật tự trong hỗn mang, tìm thấy quy luật trong ngẫu nhiên, và biến điều không thể thành khả thể. Chỉ những dân tộc thành thạo ngôn ngữ toán học mới có thể đủ tự tin để đối thoại với thế giới. Toán học, theo nghĩa ấy, chính là “phép thử” đo mức độ trưởng thành trí tuệ của một cộng đồng.
Trong kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ lượng tử – tất cả đều xây trên nền tảng toán học. Với các dân tộc chậm phát triển, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội. Thách thức vì nếu không vươn lên làm chủ toán học, họ sẽ bị bỏ lại bên lề, trở thành kẻ chỉ còn tiêu dùng sản phẩm trí tuệ của người khác. Nhưng đó cũng là cơ hội, bởi trong thế giới tri thức không ai độc quyền lối đi. Một dân tộc dù nghèo tài nguyên, yếu kinh tế, nếu biết nuôi dưỡng năng lực toán học, vẫn có thể rút ngắn khoảng cách và tạo nên những bước nhảy vọt. “Trong thế giới hiện đại, toán học chính là tấm hộ chiếu để bước vào tương lai”– James A. Garfield. Nhận định ấy cho thấy, một dân tộc với nguồn lực toán học còn yếu, thật khó nói mạnh về tương lai của chính mình.
Đã đăng trong Tia Sáng: Toán học luôn đứng ở điểm khởi phát của những bước ngoặt lớn
