Dương Quốc Việt
Đã đăng trong VH NA: http://vanhoanghean.com.vn/chi-tiet-tin-tuc/ly-tri-va-duc-tin
Nhận thức thế giới là một quá trình phức tạp và đa chiều, trong đó con người cần sử dụng cả lý trí và đức tin để hiểu rõ hơn về bản thân và môi trường xung quanh. Hơn nữa, hai yếu tố này đều có vai trò quan trọng và bổ sung cho nhau trong việc phát triển cá nhân cũng như xây dựng một xã hội toàn diện.
Lý trí là khả năng tư duy logic, phân tích và đưa ra quyết định dựa trên sự quan sát và bằng chứng. Lý trí giúp con người giải quyết các vấn đề thông qua phân tích logic để tìm ra các giải pháp hiệu quả, giúp hiểu quy luật tự nhiên thông qua nghiên cứu khoa học, áp dụng các nguyên tắc lý thuyết và phát triển công nghệ, tạo ra các công cụ và phương pháp mới để cải thiện chất lượng cuộc sống.
Tuy nhiên, lý trí không thể giải quyết được tất cả mọi vấn đề! Lý trí dựa vào dữ liệu và bằng chứng, nhưng không phải mọi thứ đều có thể đo lường hay chứng minh bằng khoa học hoặc logic. Ví dụ, các vấn đề siêu hình học như bản chất của tồn tại hay ý nghĩa của cuộc sống thường nằm ngoài phạm vi của lý trí. Mặt khác, lý trí thường bỏ qua những yếu tố cảm xúc, tinh thần và kinh nghiệm cá nhân, những yếu tố này đôi khi rất quan trọng trong việc hiểu rõ con người và thế giới. Vì thế, để nhận thức thế giới, con người còn phải cần đến đức tin.
Voltaire (1694-1778), nhà văn, bình luận gia, và triết gia người Pháp, đã cắt nghĩa rằng: “Đức tin là tin tưởng khi lòng tin đã nằm ngoài khả năng của lý trí“. Đức tin không chỉ liên quan đến tôn giáo mà còn bao gồm niềm tin vào những giá trị, mục tiêu và ý nghĩa cuộc sống. Đức tin giúp con người định hình cuộc sống và tìm thấy lý do để tồn tại, tạo động lực, tin vào thành công, sự cố gắng và những điều tốt đẹp để có thể thúc đẩy hành động. Không những thế, đức tin còn giúp xây dựng cộng đồng, kết nối con người và tạo nên đoàn kết xã hội.
Nhớ rằng, đức tin dựa trên niềm tin mà không cần bằng chứng cụ thể. Điều này có thể dẫn đến việc tin vào những điều không đúng hoặc không có cơ sở. Chưa kể, đức tin có thể cản trở việc tiếp nhận thông tin mới hoặc thay đổi quan điểm khi có bằng chứng mâu thuẫn.
Do vậy, để đạt được sự hiểu biết và phát triển toàn diện, con người cần biết cách kết hợp giữa lý trí và đức tin. Chẳng hạn, một mặt cần sử dụng lý trí để đánh giá các niềm tin, tránh rơi vào mê tín hay niềm tin mù quáng; mặt khác, sử dụng đức tin để mở ra những khả năng mà lý trí có thể bỏ qua, khuyến khích sự sáng tạo và tư duy đổi mới. Chúng ta nên kết hợp các quan điểm khoa học với các giá trị nhân văn và đạo đức để đưa ra những quyết định hợp lý và có trách nhiệm. Cần biết tôn trọng sự khác biệt, hiểu rằng mỗi con người có những niềm tin và quan điểm riêng, cần có sự tôn trọng và dung hòa để cùng phát triển.
Biết kết hợp giữa lý trí và đức tin, con người đã đạt biết bao kỳ tích, nhờ sức mạnh của trí tuệ được hun đúc và dẫn dắt bởi ánh sáng của niềm tin. Chính lý trí của Socrates kết hợp với đức tin của Jesus đã tạo nên nền tảng mạnh mẽ cho văn minh phương Tây. Tư tưởng của Socrates thúc đẩy sự phát triển của khoa học, triết học và tư duy lý luận. Sự nhấn mạnh vào lý trí và việc đặt câu hỏi đã giúp phát triển một nền khoa học tiên tiến và một hệ thống giáo dục chú trọng vào phản biện, phân tích và khám phá. Cùng với đó, đức tin của Jesus mang đến những giá trị đạo đức, tình yêu thương và lòng bác ái, nền tảng cho các chuẩn mực xã hội và văn hóa, đóng góp vào việc hình thành những giá trị nhân đạo và tôn giáo sâu sắc. Vì thế, nhân loại đã và đang chứng kiến một nền văn minh đa dạng và phong phú, nhấn mạnh vào sự phát triển cá nhân, khoa học và tư duy phản biện, nhưng cũng không quên những giá trị tinh thần và đạo đức.
Qua đó, có thể thấy lý trí và đức tin đều là những yếu tố không thể thiếu trong quá trình nhận thức thế giới của con người. Khi biết cách kết hợp và cân bằng giữa hai yếu tố này, tạo nên sự hài hòa giữa độ chính xác của lý trí và sự sâu sắc của đức tin, chúng ta có thể đạt được sự hiểu biết sâu sắc hơn, cũng như xây dựng một cuộc sống ý nghĩa và phong phú hơn. Cuối cùng, để khép lại bài viết, xin dẫn ra đây một câu nói nổi tiếng của nhà bác học vĩ đại Albert Einstein: “Khoa học mà không có tôn giáo thì khập khiễng, tôn giáo mà không có khoa học thì mù quáng”.
PS: Tôi định dẫn ra một ví dụ về sự tồn tại và sử dụng đức tin, ngay cả trong toán học, nhưng e bài viết nặng nề nên đành thôi. Chẳng hạn như câu chuyện dưới đây:
ĐỨC TIN TRONG TOÁN HỌC
Hình học Euclid với hệ tiên đề của nó là một bộ môn đã được học ngay từ chương trình phổ thông. Có thể nói đó là cái “khuôn vàng thước ngọc” đầu tiên mà mọi khoa học cần phải hướng tới. Bởi nó được bắt đầu từ một hệ tiên đề, rồi từ đó người ta thiết lập và khám phá ra các định lý với những chứng minh chặt chẽ.
Một vấn đề đặt ra là, liệu có gặp phải tình trạng các định lý của Hình học Euclid mâu thuẫn nhau hay không?
Chắc chắn tôi và các bạn đều tin là không! Đến nay, mọi người đều tin rằng các định lý được rút ra từ hệ tiên đề của Hình học Euclid sẽ không mâu thuẫn nhau. Và điều này cũng đã được nhân loại kiểm chứng hàng nghìn năm qua!
Nhưng nếu bảo một ai đó chứng minh rằng mọi định lý được rút ra từ hệ tiên đề của Hình học Euclid là không mâu thuẫn nhau, thì than ôi – đó là một việc KHÔNG THỂ làm được!!! Bạn có biết tại sao không?
Hóa ra, điều mà ai cũng tin, nhất là các nhà toán học, rằng “mọi định lý được rút ra từ hệ tiên đề của Hình học Euclid là không mâu thuẫn nhau” chỉ là một ĐỨC TIN mà thôi! Điều này khiến người ta nhớ đến câu của cụ Voltaire: “Đức tin là tin tưởng khi lòng tin đã nằm ngoài khả năng của lý trí”.
Có lẽ hầu hết các lý thuyết khoa học đều rơi vào tình trạng tương tự như thế của Hình học Euclid. Và để phát triển được, không có gì khác người ta phải cần đến “đức tin”, như một sự thừa nhận về tính xác thực của chúng. Nếu không thì không biết sẽ thế nào nhỉ?
