Dương Quốc Việt
Như chúng ta đã biết, Khổng giáo và Phật giáo đã đóng góp lớn vào việc hình thành và phát triển các nền văn minh phương Đông như Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, và Việt Nam. Những nguyên tắc và giá trị của hai hệ thống này không chỉ ảnh hưởng đến tôn giáo và triết học, mà còn lan tỏa vào văn hóa, giáo dục, chính trị, và đời sống hàng ngày. Còn văn minh phương Tây được dựa trên ý thức hệ Hy Lạp-khởi đầu từ Socrates và vô thức Kitô giáo-người sáng lập là Jesus Christ. Trong bài này, chúng tôi xin điểm lại một vài nét chính, về hai yếu tố cốt lõi, làm nên văn minh phương Tây.
Bàn về tư tưởng của Socrates và Jesus, Thomas Carlyle (1795-1881)-triết gia, nhà văn châm biếm, nhà viết luận, sử gia và nhà giáo người Xcốt-len trong thời Victoria, đã phát biểu rằng: “Sự khác biệt giữa Socrates và Jesus? Ý thức vĩ đại và vô thức vĩ đại vô cùng“. Hai phương diện này của con người – lý trí và tình cảm, không chỉ như hai thái cực, mà như hai yếu tố bổ sung cho nhau, cùng góp phần làm nên bản sắc mỗi cá nhân.
Ý thức vĩ đại của Socrates? Socrates là một triết gia Hy Lạp cổ đại, nổi tiếng với phương pháp đối thoại và khám phá sự thật qua việc đặt câu hỏi. Ông đại diện cho trí tuệ và lý trí, luôn ý thức và tỉnh táo trong việc tìm kiếm và truyền đạt chân lý. Phương pháp của Socrates là kích thích sự tự nhận thức, tự vấn và suy nghĩ sâu sắc. Ông không đưa ra câu trả lời mà khuyến khích người khác tự tìm ra sự thật thông qua đối thoại và lập luận.
Vô thức vĩ đại của Jesus? Jesus Christ là người sáng lập Kitô giáo, được coi là Đấng Cứu Thế và con của Thiên Chúa trong đạo này. Thông điệp của Jesus không chỉ là về lý trí mà còn về tình yêu, lòng từ bi, và sự hy sinh vô điều kiện. Sự vĩ đại của Jesus không phải nằm ở sự tỉnh táo của lý trí, mà ở sự vĩ đại và tinh khiết của lòng tin và tình yêu vô điều kiện. Điều này đại diện cho một loại trí tuệ khác, không phải của sự suy xét lý trí mà của đức tin và sự cảm nhận tâm linh.
Socrates khuyến khích cá nhân suy nghĩ độc lập và tự do tư duy, điều này giúp phát triển tinh thần phê phán và sáng tạo cá nhân. Jesus, ngược lại, nhấn mạnh vào tình yêu và sự hy sinh vì cộng đồng, thúc đẩy tinh thần đoàn kết và chăm sóc lẫn nhau.
Socrates đại diện cho lý trí và sự tỉnh thức, trong khi Jesus biểu tượng cho lòng tin và tình yêu vô điều kiện. Tư tưởng của Socrates đã mang lại nền tảng cho khoa học, triết học và tư duy logic. Trong khi đó, đức tin của Jesus đã thấm nhuần đạo đức, tình yêu thương và lòng từ bi. Sự hòa quyện và tương hỗ lẫn nhau giữa hai yếu tố: ý thức tỉnh táo và vô thức tâm linh này, đã tạo nên một nền văn hóa và tư tưởng đa dạng, phong phú và sâu sắc.
Chính vì thế, mà sự hiện diện của tư tưởng Socrates và Jesus có thể được thấy trong nhiều tác phẩm nghệ thuật, văn học và triết học phương Tây. Từ những tác phẩm của Plato đến các tác phẩm nghệ thuật thời Phục Hưng, và từ các triết gia hiện đại đến các nhà văn nổi tiếng, tất cả đều phản ánh sự kết hợp giữa lý trí và đức tin. Điều này cho thấy sức ảnh hưởng to lớn và lâu dài của cả hai nhân vật này.
Từ lịch sử loài người cho thấy, lý trí và đức tin đóng vai trò quan trọng, để xây dựng một xã hội phát triển toàn diện. Mặt khác hai thành tố ý thức và vô thức, cũng là những yếu tố quyết định đến sự phát triển của mỗi cá nhân trong xã hội. Và chính nhờ có sự kết hợp giữa lý trí của Socrates và đức tin của Jesus, mà đã tạo nên một nền tảng đa dạng, giúp phát triển nhiều khía cạnh về tư tưởng và văn hóa, trong việc hình thành và phát triển văn minh phương Tây.
